مقاله‌ها

نگاهی به مفهوم و جایگاه فصل پاییز

آهنگ زندگی مردم ایران، هیچ‎گاه جدای از طبیعت نبوده است. از دیرباز با رسیدن فصل پاییز، همپای جنب ‎و جوش و خروش طبیعت، ایرانیان نیز به تکاپو می‎افتادند. فصل برداشت محصول کشاورزی که از راه می‎رسد، به شکرانه آن، جشن‎ها و آیین‎های گوناگونی نیز در جای‎جای ایران شکل می‎گیرد و کشاورزان حاصلِ تلاش خود را برداشت می‎کنند. اثر این فصل در زندگی مردم چنان است که واژه و مفهوم پاییز، افزون بر ادبیات رسمی و کلاسیک، به ادبیات شفاهی و ضرب‎المثل‎ها نیز راه یافته است. برای درک جایگاه فصل پاییز نزد ایرانیان نگاهی به ادبیات، جشن‎‎ها و آداب پاییزی می‎اندازیم.

گوناگونی واژگان پاییزی، از رسپینا تا خزان

در منابع مکتوب ایران باستان از فصل پاییز با نام‎هایی گوناگون یاد شده است. با اینکه در «بندهش» تنها به فصل‎های تابستان و زمستان اشاره شده و اثری از پاییز در آن نیست، اما در ادبیات اوستا به فصل پاییز اشاره شده است. در متن اوستا واژه «اَیوی گامَ» و در زند اوستا (تفسیر پهلوی اوستا) «رَسپینا» برای اشاره به فصل پاییز آمده‌اند، اما در زبان پهلوی واژه «پادِز» برای توصیف فصل پاییز به کار می­رفته است. بنابر نظر ابوریحان بیرونی «خزان» – که امروزه نیز هم‎معنای پاییز به ‎کار برده می‎شود – واژه‎ای تخاری بوده که در زبان سغدی نیز کاربرد داشته است. «تیر» را نیز در معنای پاییز آورده‎اند. با اینکه تیر نام نخستین ماه فصل تابستان است، اما در شعر شاعرانی مانند عنصری و همچنین در شاهنامه فردوسی، لفظ تیر به معنای پاییز به کار گرفته‎ شده است.

مهرگان؛ جشنواره اعتدال پاییزی

برج‎های تقویم خورشیدی، میزان، عقرب و قوس نام دارند که به ترتیب آنها را با نام‎های مهر، آبان و آذر می‎شناسیم. خوارزمی نخستین روز برج میزان را برابر با اعتدال پاییزی می‎داند، چرا که اعتدال پاییزی درست هنگامی اتفاق می‎افتد که طول روز با شب برابر می‎شود. همچنین نقل است که در میان اقوام هندواروپایی اعتدال پاییزی آغاز سال شمرده می‎شده است. دلیل چنین ادعایی این است که در اوستا «سرذا» یا «سارذا» به معنای سال و همچنین مترادف پاییز است. دلیل دیگر اینکه «ثرد» در کتیبه‎های داریوش همسان با واژه «سرد» به معنای «پاییز» و «سال» در ادبیات سنسکریت آمده است.

در گاهشماری کهن ایرانی هر روز از ماه، نام مخصوص به خود را دارد. برخی از این نام‎ها با نام ماه‎ها همسان‎اند. برای مثال روز دوم ماه «بهمن» نام دارد، روز چهارم «شهریور» و روز ششم «خرداد». هرگاه نام روز و نام ماه یکی می‎شد، آن روز را جشن می‎گرفتند؛ برای نمونه جشن تیرگان را در روز تیر از ماه تیر برپا می‎داشتند؛ شهریورگان را در روز شهریور از ماه شهریور و مهرگان را در روز مهر از ماه مهر. روز «مهر» شانزدهمین روز هر ماه است، بنابراین شانزدهمین روز ماه مهر روز برپایی جشن مهرگان بوده است. ریشه جشن مهرگان را می‎توان تا میان‌رودان باستان نیز دنبال کرد. جشن‎های پاییزی در بین‎النهرین شش روز به طول می‎انجامید که آغاز آن از شانزدهمین روز مهر ماه، یعنی روز جشن مهرگان بوده است. این روز را «مهرگان عامه» و روز پایان جشن‎ها را «مهرگان خاصه» می‎نامیدند.

[/vc_column_text][/vc_column][/vc_row]
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بستن
بستن